BLOG GARDDIO BETHAN GWANAS

Naddo, dwi’m wedi rhoi trimings Dolig i fyny yn hurt o gynnar; fydda i’m yn gwneud hynny tan o leia yr ail wythnos o fis Rhagfyr. Ffilmio rhifyn y Nadolig o Byw yn yr Ardd oedden ni, a Rhian Williams, un o’r ymchwilwyr ddoth â’r goeden ac ati efo hi. Gawson ni dipyn o hwyl yn gosod pob dim mae’n rhaid i mi ddeud, ac mae’r goeden ffug ma’n edrych yn rhyfeddol tydi? Biti am y teledu ond dyna fo. Mi brynai un newydd ryw ben – un du. Mae hwn fel rhywbeth allan o’r gofod.

Anaml fydd Russell, Sioned a fi efo’n gilydd o flaen y camera – dim ond unwaith y flwyddyn a deud y gwir! Ond roedd Sioned yn dod a gosodiad hyfryd i mi – dyma fo:

Mae’r rhosod wedi marw bellach, ond mi fedrai roi rhai newydd yn eu lle nhw yn nes at yr achos. A dyma Sioned yn esgus yfed peth o fy gin eirin surion i – roedd hi’n gyrru.

Ond dydi Russell ddim yn gyrru byth, felly roedd o’n hapus dros ben! A dyma fo wedi dod a chacen i’r adar yn anrheg i mi. Gareth Bonello wnaeth hi a deud y gwir ac mi gewch chi weld y broses ar y rhaglen. Mae hi’n werth ei gwneud achos aeth fy adar hi’n ‘nyts’ amdani … ( sori…)

Am 8.25 ar nos Lun Rhagfyr 21 y bydd y rhaglen gyda llaw, felly cofiwch wylio. Dwi’m wedi ei gweld hi eto fy hun, ond maen nhw’n deud ei bod hi’n llawn dop a hynod hwyliog.

Hwyliog oedden ni efo’r holl gin ‘na hefyd. Hwyl am y tro!

Wel, go brin bod na lawer o goed fel hyn â dail ar ôl wedi’r gwynt a glaw mwya ofnadwy ma. Ro’n i’n gyrru lawr i Abertawe nos Fercher gyda llaw – lwcus bod gen i gampafan (uchel) bellach ac nid golff – neu fyswn i byth wedi cyrraedd drwy’r holl ddwr na!

Beth bynnag, un o’r golygfeydd hyfryd yng Ngerddi Bodnant oedd y goeden yma. Mi fuon ni’n ffilmio darn hydrefol yno ar gyfer cyfres flwyddyn nesa (oes, mae na un arall – 20 rhaglen!) rhyw bythefnos yn ôl. Er mawr gywilydd i mi, fum i rioed yno o’r blaen. Wel, os oes gen i bnawn rhydd, tueddu i fynd am dro efo’r ci fydda i, a does na fawr o’r gerddi ma yn caniatau cwn nagoes? Dwi’n dallt pam wrth reswm, ond eto … os ydi ci yn bihafio, a’r perchennog yn cario bag baw, dwi’m yn gweld pam lai. Ond dyna fo.

Dyma’r plasdy ei hun: Lle crand iawn. Ond dydan ni’m yn cael gweld tu mewn. Chwarae teg, mae isio mynedd gadael i’r cyhoedd drampio drwy eich gardd chi heb sôn am fusnesa yn y ty, does.

Elfed Williams o Langaffo oedd yno efo fi. Mi fuodd Sioned yn gwneud eitem efo fo yn ei gartref dros yr haf – mae ganddo fo ardd anhygoel ac mae o’n wybodus tu hwnt am bob mathau o goed a phlanhigion. Mae o hyd yn oed wedi creu laburnum arch ( neu fwa tresi aur) fel un Bodnant yn ei ardd o.  A do, dwi wedi cael côt newydd – wedi penderfynu bod pinc yn edrych yn llawer gwell na’r bali peth brown na pan dwi’n mynd rownd gerddi!

Mi gawson ni dipyn o hwyl yn crwydro Bodnant er gwaetha’r glaw a’r ffaith bod y gwynt wedi chwythu cryn dipyn o’r dail i bob man a’r aflwydd pethe hwfro dail yn gneud swn mwya diawchedig ar hyd y lle. Be sydd o’i le efo cribin dwch? Ond roedd na olygfeydd hyfryd yno er hynny.

Os na fuoch chi yno erioed, ewch yno ar bob cyfri, a’ch camera efo chi. Mae’n fendigedig, ac yn hawdd dod o hyd iddo, rhwng Llanrwst a Llandudno. Mi fysa’n well fyth tasen nhw’n caniatau cwn wrth gwrs…

O, a sôn am gamera, dwi’m yn siwr faint o luniau welwch chi ar y blog ma am sbel. Mae f’un i wedi cael cnoc ac angen ei drwsio. Dyna be dwi’n ei gael am ei gadw yn fy mhoced.

Ro’n i braidd yn hwyr yn meddwl am wneud gin eirin tagu (neu surion neu sloes) eleni. Roedd yr eirin yn edrych yn eitha pathetic yn ochrau Rhydymain, felly aeth Meg a fi am dro ar ein beics  i Dir Stent, tir comin wrth ymyl Tabor, uwch ben Dolgellau. Ac oedd, roedd na ddigon o wrychoedd yn llawn eirin yn fanno.

Ond pan aeth Buck a fi yno i ffilmio, roedd na rywun wedi bod yno o’n blaenau ni! Ond roedd na ddigon ar ôl i wneud potel neu ddwy. Fel arfer, mi fydda i’n eu rhoi yn syth yn y rhewgell, achos maen nhw’n deud bod angen iddyn nhw rewi cyn gallu gwneud gin da. Ac wedyn fydda i’m yn trafferthu eu pigo nhw wedyn. Ond roedd Buck yn daer bod angen gwneud hynny. Ac roedd ganddo fo riset oedd ddim yn defnyddio siwgr, dim ond almond essence! Do’n i ddim yn siwr o gwbl am hynny, ond mi wnaethon ni gyfaddawdu a gwneud un efo fy riset i, ac un efo rhyw hanner ei riset o. Dyma lun ohonon ni’n cega …

Wel, a chwerthin lot hefyd. Ond mae arna i ofn mod i wedi drysu efo fy riset i braidd, a beryg mod i wedi rhoi gormod o siwgr mewn un o’r poteli – yr un wnaethon ni ei ffilmio wrth gwrs … 4oz o siwgr i botel litre o gin ydi o i fod, nid potel 70cl. Ac un efo o leia 6oz o eirin ynddi.  A gawn ni weld sut flas fydd ar yr un efo almond essence ynddi – rhaid aros o leia dau fis cyn y byddan nhw’n barod, a throi neu ysgwyd y botel bob hyn a hyn. Dyma sut oedden nhw’n edrych ar ôl ugain munud:

Ond erbyn hyn, maen nhw’n biws iawn, iawn. Wel, coch tywyll ta, ac ogla da hefyd. Cyfaddefiad: mi wnaethon ni anghofio pigo’r eirin efo’r botel gynta hefyd a gorfod tywallt y cwbl allan a dechra eto. Wps. Beryg mai yfed gormod o gin llynedd fuon ni yn y broses. Cafwyd hwyl garw beth bynnag, a dyma sut o’n i’n edrych yn nes mlaen y noson honno …

Lwcus i mi gymryd y llun yma pan wnes i, achos erbyn y diwrnod wedyn, roedd y dail i gyd wedi cael eu chwythu i ebargofiant! Ond mae’n chwip o acer tydi? Mae gen i awydd cael mwy o gwmpas yr ardd er mwyn cael gwledd o liw fel yna yn yr hydref. Neu wneud babis ohoni. Dwi wedi trio ‘layerio’ ambell gangen. Mae’n rhy gynnar eto i weld os ydyn nhw wedi gweithio, ond os oes gan rywun dips am sut i wneud babi ‘acers’, mi fyswn i’n falch iawn o gael gwybod.

Mi wnes i blannu dwy goeden (methu cofio’r enwau rwan, ond dwi’n siwr i mi flogio am y peth ar y pryd) ym mhen draw’r ardd hydref llynedd yn y gobaith o gael mwy o liw. Ond mae un ohonyn nhw wedi marw ers yr haf am fod coed eraill wedi ei chuddio heb i mi ddallt a chafodd hi’m golau haul, y greadures. Y bali dogwood na oedd y bai mwyaf. Mae hwnnw wedi tyfu i bob man a rwan dwi isio ei dynnu allan. Ond mi fydd hynny’n dipyn o brosiect mae arna i ofn. Clwy y garddwr ynde – plannu gormod.

O, ac mi ges i’r teclyn yma gan Russell llynedd:

Rhyw ddarn o ‘wire netting’ efo gwellt ynddo fo. Rhywbeth i ddenu pryfetach buddiol oedd i i fod, ond hyd y gwela i, rhywbeth i ddenu llygod ac adar ydi o. Mae na Ditw Mawr wedi bod yn fy neffro i’n blygeiniol bob bore am ei fod yn cnocio’r ffenest efo’i big – yn goblyn o uchel! Dwi wedi bod yn ei wylio wedyn, a dwyn ambell ddarn o wellt mae o, wedyn rhoi lab i’r ffenest. Fel tase fo’n meddwl ei fod o’n dwyn o nyth rhyw ditw arall ac yn dangos ei hun!

Mi rois i’r peth ar sil y ffenest am ei fod o’n cael ei hambygio gan lygod ar y llawr – roedd y diawliad yn llusgo’r gwellt i’r tyllau yng ngwaelod y ty i wneud eu nythod Dwi’n meddwl mai ffling geith o rwan, onibai fod ganddoch chi syniadau gwell?

Smart tydw?! Dyma un o’r gwisgoedd ges i’n anrheg gan bobl Nigeria. Cyn-ddisgybl brynodd hwn i mi, chwarae teg iddo fo. Mi yrrodd deiliwr draw i’r pentre i fesur y 5 o’r criw ffilmio, a threfnu gwisg i bawb! Ac mi nath fy nharo … rydan ni’n mynd i drafferth mawr i wneud ein gerddi yn lefydd lliwgar tydan? Wel, tyfu bwyd mae pobl Nigeria – dydyn nhw’m yn trafferthu llawer efo blodau. Ond mae eu gwisgoedd nhw yn llawn lliw a phatrymau, sy’n tynnu’r llygaid go iawn a gwneud i chi wenu a theimlo’n hapus. Does na’m rhyfedd ein bod ni i gyd mor depressed yn y wlad yma yn mynnu gwisgo du, llwyd, brown a nefi blw!

Ro’n i jest isio rhannu hynna efo chi.

A sbiwch sut maen nhw’n gwneud eu tai yn lliwgar …

Do, ges i amser anhygoel yn Gbara, y trip gorau erioed. Ac mae bod adre yn dipyn o sioc i’r system. Dwi’n colli’r swn, y chwerthin, y croeso, y plantain … a does gen i jest ddim mynedd ar hyn o bryd. Dim mynedd llnau’r ty a dim mynedd cael trefn ar yr ardd. Mi fyddai wedi setlo eto erbyn wsnos nesa mae’n siwr. Ac mi ai i hel fy ffa a’r moron rhyw ben. Ond ddim rwan.

Un llun arall i godi gwên – Mei Williams, y dyn camera a’r cyfarwyddwr gymrodd hwn, a dwi wedi gwirioni efo fo. Mynd i’w fframio a’i roi ar y wal. Mwynhewch!

Un bach arall cyn mynd gan y bydd hi’n dawel yma am 3 wythnos rwan …

Dyma be fu’r criw a fi’n ei wneud ddydd Gwener … gwneud jam eirin damson a chytni neu gatwad betys (bitrwt) efo Dilys Morgan o ffarm Alltgoch, Talybont, Aberystwyth. A mwynhau blasu hefyd! Hi ydi brenhines y jams a chytnis, mae’n gwneud miloedd ohonyn nhw bob blwyddyn. Ac maen nhw mor dda, roedd Barry (Archie) wedi gwirioni….

A deud y gwir ynde, mi wnaethon ni gyd brynu llwyth o jams a chytnis i fynd adre efo ni. Steve y dyn camera aeth fwy hurt (neu galla mae’n siwr) mi brynodd o gwerth £25! Ond mi wnan nhw anrhegion Dolig bach neis yn gwnan? Pob jar yn £2.50 ac yn werth pob ceiniog. Ond os dach chi am eu gwneud nhw eich hun, mi fydd y risetiau ar wefan Byw yn yr Ardd cyn bo hir. Es i a jar o chytni ‘cidni bêns’ efo fi i noson poker nos Wener ac roedd pawb yn glafoerio ar ôl ei flasu o. Cracker bach tenau efo chydig o brie neu cheddar cry – a’r picyl … nefoedd! Colli’r poker wnes i gyd llaw …

Welai chi ar ôl Hydref 17! O ia, llun o gwn bach Alltgoch cyn mynd … del tydyn?

Nodyn sydyn cyn i mi ddiflannu i wlad boeth. Dwi’n cychwyn ddydd Llun ac yn pacio fel het (mae’r stwff personol yn iawn, fwy neu lai, y stwff dwi’n mynd fel anrhegion i blant pentre bach tlawd Gbara sy’n drafferthus – mae gen i ormod ohono fo …).Dyma i chi un o’r hogia y byddwn i wrth fy modd yn cael ei weld eto – ond mi fydd o 25 mlynedd yn hyn rwan! Ta waeth, gewch chi hanes trip Nigeria ar S4C tua’r Dolig ma, blog garddio ydi hwn i fod – neu gai row mae’n siwr!

Un o’r dyddiau ffilmio wnes i eu mwynhau fwya eleni oedd y daith i Sain Ffagan; mae na stryd yno sy’n difyr ofnadwy i unrhyw un sydd â diddordeb mewn hanes garddio – ac i unrhyw un sydd heb affliw o ddiddordeb hefyd o ran hynny. Stryd Rhydycar, lle mae’r tai bach teras i gyd wedi eu dodrefnu yn ôl cyfnodau gwahanol yn ei hanes ni fel Cymry, o 1805 i 1985, ac mae’r gerddi yn dangos ffasiwn y cyfnodau hynny hefyd. Ew, difyr cofiwch! Ro’n i yng nghwmni John Davies (Bwlchllan), felly roedd o’n ei wneud o hyd yn oed yn fwy difyr wrth reswm. Mae o’n gwmni da bob amser.

Doedd na’m ty bach yn yr ardd tan 1895 gyda llaw, jest mynd i ardal benodol yn y gwyllt fydden nhw cyn hynny. A dyna pryd y dechreuwyd tyfu riwbob ar gyfer ei fwyta hefyd; cyn hynny, dim ond ar gyfer rhesymau meddyginiaethol y byddai’n cael ei dyfu.

Ac yn 1955 roedd na lawer o flodau coch, gwyn a glas i’w gweld yng ngerddi’r Cymru. Roedden ni gyd isio bod yn Brydeinwyr mae’n debyg, ac yn plannu ein blodau i ddathlu’r coroni.

A damia – nes i stopio yn fanna i neud swper – a dwi newydd weld yr eitem yma ar y rhaglen heno! O wel, os na welsoch chi’r eitem, wele flas ohoni. A dyma lun gymrais i yng nghefn un o’r tai – y canlyniad reit ddifyr tydi?

A dim jôcs am jwgs os gwelwch yn dda …

Welai chi ar ôl Hydref 17!

Eitem y byddwch chi’n ei gweld ar y rhaglen yn fuan ydi’r un am Wayne Cooksey o Benydarren, Merthyr. Dyma fo yn ei randir:

Roedd o’n arfer gweithio fel peiriannydd amaethyddol, ond aeth o’n sal efo ME. Mae o’n eitha siwr mai’r holl gemegolion/gemegion (pa bynnag un sy’n gywir) oedd yn gyfrifol am hynny. Pesticides ac ati, y stwff dipio aflwydd na sydd wedi effeithio ar gymaint o ffermwyr (ond bod y Llywodraeth yn gwadu hynny ond stori arall ydi honno …). Mi fu’n gaeth i’w wely am flwyddyn os nad dwy, ond mi sylweddolodd os oedd o’n peidio bwyta unrhyw fwyd oedd wedi ei brosesu, roedd o’n gwella. Felly, gan ei fod o rwan yn tyfu a bwyta ei fwyd organig ei hun, mae o’n llawer iawn gwell. Diddorol ynde?

A thra roedd o’n gaeth i’w wely, roedd o isio rhywbeth i gadw ei ben yn brysur – felly mi benderfynodd ddysgu Cymraeg – a llwyddo!

Ydi, mae o’n gymeriad. A deud y gwir, dwi’n edrych ymlaen i weld os fydd be ddeudodd o i neud i fi biffian chwerthin ar gamera yn cael ei gynnwys yn y rhaglen … Doedd o’m byd drwg, ond mi allai rhai feddwl bod fy ymateb i braidd yn wirion. Gawn ni weld be oedd barn y cynhyrchwyr/S4C!

O,  a ges i datws a blodfresych hyfryd ganddo fo i fynd adre efo fi. Roedden nhw’n flasus iawn, Wayne, diolch!

A dyma i chi’r drws ‘ The Secret Garden’ -aidd sy’n arwain o gefn ei dy i’r rhandir. Hyfryd tydi? A’r criw ffilmio sy’n sbwylio’r olygfa drwyddo fo, sori …

Dyna i chi be ydi wal! Wedi gwneud joban daclus tydyn, chwarae teg? Ydw, dwi’n falch iawn o’r dynion yn fy nheulu. Er, dwi’n deud hynna cyn i mi weld a chlywed be fuon nhw’n ei ddeud amdana i ar gamera y diwrnod o’r blaen. Nid ar gyfer Byw yn yr Ardd, ond rhaglen arall (tair a deud y gwir) fydd yn cael eu darlledu ryw dro ar ôl y Dolig. Dwi’n mynd yn ôl i Nigeria ar ôl 25 mlynedd dach chi’n gweld. Fues i’n dysgu Saesneg yno efo VSO. Ac rydan ni wedi bod yn ffilmio fy mywyd i fel mae o heddiw (heb drafferthu i ffilmio’r ardd – dach chi wedi gweld digon o honno bellach, siawns!), holi teulu a ffrindiau sut berson ydw i ac ati. Do’n i ddim yn cael bod yn bresennol wrth gwrs … ond mi gai wybod be ddywedwyd yn y diwedd!

Felly dwi’n falch iawn bod yr haul allan, i mi gael cofio sut beth ydi o a dod i arfer efo gwres cyn mentro i un o’r gwledydd mwya clos (humid) yn y byd. Handi iawn i dorri’r lawnt hefyd wrth gwrs. A tydi o’n deimlad rhyfedd gorfod dyfrio’r planhigion eto? Mae fy llysiau i rêl bois rwan ac mae’r ffa yn wirioneddol flasus. Byth wedi gneud dim byd call efo’r bitrwt chwaith. A dwi’n gobeithio y cai sbrowts, er fod y lindys wedi eu troi nhw braidd yn debyg i gonffeti. Mi fydd raid i mi brynu netting tro nesa.

O, a gesiwch be, dwi’n byw yma ers 9 mlynedd rwan a dyma’r tro cynta i mi sylwi bod gen i goed eirin a damsons! Weles i run ffrwythyn arnyn nhw o’r blaen. Mae ‘na domen eleni!

Reit, gorfod cychwyn am Abertawe rwan. Gas gen i yrru mewn haul braf fel hyn ond wedi noson yn Wa Bala neithiwr, does gen i mo’r egni i feddwl cerdded i fyny mynydd …